آثار تاریخی مزینان (باز نشر)

1- قنات آب مزینان:


این قنات در جنوب غربی مزینان واقع شده است،در حدود 200 سال پیش دقیقا شمالی ترین نقطه مزینان قدیم بوده که در اثر جریان شدید سیل ویران شد.

بر اساس گفته هایی که سینه به سینه نقل شده است شخصی به نام طاهر آبشناس بیش از 2500 سال پیش اقدام به حفر قنات مزینان نموده است.

طول این قنات 17 کیلومتر می باشد که یکی از طولانی ترین قنات های موجود در کشور است و دارای 317 عدد چاه می باشد که به وسیله تونل زیر زمینی به هم متصل شده اند.عمق مادر چاه آن 130متر می باشد؛با توجه به اینکه متوسط عمیقترین مادر چاههای قناتهای موجود در کشور 120 متر است؛ از این حیث نیز قنات مزینان از قناتهای استثنایی کشور است.

2- کاروانسرای مزینان:

وقتی که شاه عباس صفوی دستور ساخت 999 کاروانسرا را به معماران زبردست اصفهانی در مراکز مهم دولتی و مسیر اصلی تردد ماموران حکومتی داد، مزینان با توجه به وسعت خود که در آن زمان بسیار بزرگتر از مزینان فعلی بوده و از طرفی واقع شدن در مسیر اصلی جاده ابریشم و دارا بودن مرکز حکومتی و پادگان نظامی به عنوان یکی از این مراکز مهم انتخاب شده است.کاروانسرای مزینان یکی از بزرگترین و باشکوهترین کاروانسراهای ساخته شده در ایران است؛ که با بهره گرفتن از نقشه منحصر به فرد خود در زمینی به وسعت حدود 1000 متر مربع ساخته شده است.

شکل اصلی ساختمان به صورت مکعب مستطیل است و مصالح به کار رفته در آن شامل آجر رس پخته شده و ملاتی از نوع خاک رس مخلوط با آهک است که در استحکام این بنا تاثیر زیادی دارد.

بالای در ورودی این کاروانسرا سه عدد سنگ تاریخی نصب شده بود که چند سال پیش توسط سارقان بناهای تاریخی به سرقت رفت.بعدها گفته شد که این لوح ها پیدا شده و به موزه تحویل داده شده است.

از ایوان ورودی که عبور کنیم به حیاط اصلی کارونسرا می رسیم. در چهارگوشه حیاط چهار ورودی اصلی وجود دارد که به دو سالن بزرگ غربی و شرقی منتهی میشود.این سالنها محل  تخلیه و بارگیری و آغل احشام کاروانیان بوده است.

در چهار ضلع کنار حیاط حجره هایی که حدود یک متر از زمین فاصله دارند و به شکل طاقهای زیبایی از یکدیگر جدا شده اند، وجود دارند که محل استراحت افراد کاروانها و ماموران دولتی بوده اند.

درست مقبال ایوان ورودی کاروانسرا،ایوان بلندی است که در آن علاوه بر چند حجره، طبقه فوقانی نیز هست که احتمالا محل استراحت مسئولین کاروانسرا بوده است.

خارج از کاروانسرا روبروی درب ورودی، آب انبار بزرگی ساخته شده که با استفاده از آب قنات مزینان تغذیه می شده است.در بالای آب انبار دو عدد بادگیر تعبیه شده که هوای سرد شبهای کویر را به درون آب انبار می برده و آب درون حوض را بسیار خنک و گوارا میکرده است.

وروی آب انبار با استفاده از چند پله به بخش اصلی برداشت آب و شیر آب قدیمی ساخته شده از برنج متصل میشود.(البته این شیر آب قدیمی هم اکنون در محل خود وجود ندارد.)

3- مسجد قلعه پایین(بلال)


این مسجد در حدود 200 سال پیش که هنوز مزینان قدیم بر اثر سیل تخریب نشده بود در شمال مزینان و به عنوان مسجد جامع واقع بوده است.معماری این مسجد مربوط به دوران صفویه می باشد.این مسجد در کنار تراز قدیمی قنات مزینان و نیز قدیمی ترین درخت چنار مزینان واقع شده است.

این مسجد دارای یک ایوان بزرگ است و در انتهای ضلع جنوبی این ایوان یک منبر ساخته شده از گچ و آجر وجود داشته که در حال حاضر تخریب شده است. از ضلع غربی ایوان درب کوچکی به شبستان اصلی مسجد باز میشود که این شبستان با وسعت حدود 12*12 متر و با ستونهای محکم و چهار گنبد بر روی آنها استوار است.

4- تراز آب قنات مزینان:


یکی از مهمترین شاهکارهای معماری مزینان نصب تراز دقیق و ارزشمندی در کنار درخت چنار بسیار قدیمی و نزدیک مسجد جامع قلعه پایین(بلال)می باشد.صحرای مزینان که از کنار کاروانسرا آغاز میشود و با طول نزدیک به 5 کیلومتر به سواحل کویر بزرگ ایران ختم میشود،به دو صحرای بزرگ سفلی(شرق) وعلیا(غرب) تقسیم میشود.آب قنات مزینان پس از خروج از چشمه اصلی و طی نمودن حدود 500 متر توسط این تراز قدیمی به دو قسمت مساوی تقسیم میشود و راه خود را به سوی صحرای سفلی و صحرای علیا که در شرق و غرب مسجد جامع کهن هستند طی می نماید.این تراز از طلای سفید ساخته شده بود و قدمت آن حداقل به تاسیس مزینان قدیم و حفر کانال قنات آب مزینان برمیگردد.متاسفانه این اثر تاریخی نیز چند سال پیش توسط سارقان اشیاء عتیقه به سرقت رفت و پس از آن ترازی با استفاده از چدن ساخته شد و در محل تراز قدیمی نصب گردید که به گفته افراد محلی به هیج وجه دقت تراز اصلی را ندارد.

5- رباط سنگی(حذیره):


این مکان در زبان محلی به حدیره معروف است و هم اکنون تنها خرابه های آن در فاصله 500 متری شمال سرچشمه قنات مزینان واقع شده است.حذیره نام خواهر مامون عباسی بوده که هنگام عبور از مزینان فوت نموده و او را در همین محل دفن کرده اند.

6- مدرسه شریعتمدار(حوزه علمیه):

این مکان در خیابان اصلی مزینان و در کنار مسجد جامع مزینان واقع شده است.شکل معماری ساختمان و مصالح به کار رفته در آن شباهت زیادی به معماری دوران صفویه دارد، اما آنچه از آثار مکتوب به دست آمده نشان می دهد این است که حکیم میرزا ابراهیم شریعتمدار در تاسیس این مدرسه نقش مهمی را داشته است.وی از بزرگان علم سبزوار بوده که طی سفری که به مزینان داشته،پس از ارشاد مردم،قصد بازگشت به سبزوار نموده که با اصرار مردم، مقیم مزینان میشود و حوزه علمیه مزینان را تاسیس میکند.از محضر حکیم شاگردان زیادی تربیت میشوند که از جمله شاگردان معروف وی ملا قربانعلی شریعتی از خاندان محترم شریعتی است.

7- یخدان های مزینان:

در درون و اطراف مزینان تعدادی یخدان بزرگ و کوچک قرار دارد که به صورت مخروطی شکل ساخته شده اند؛ در کف این یخدان ها گودال های بزرگی بوده که در طول زمستان با استفاده از آب قنات یا آب باران، آبگیری می شده است و در طول زمستان با سرد شدن هوا، آب درون گودالها تبدیل به یخ می شده است. به خاطر معماری مخصوص این یخدان ها، یخ موجود تا تابستان باقی می مانده است تا مردم در تابستانهای گرم و خشک کویر بتوانند از یخ آنها استفاده نمایند.بدون شک سابقه تاریخی این یخدان ها به چندین سال قبل از حکومت صفویه می رسد.چون در دوران صفویه،آب انبارهای ویژه ای ساخته شده است که معماری آنها با این یخدان ها تفاوت زیادی دارد.یخدانی که در عکس فوق مشاهده می نمایید اکنون محل نگه داری نخل عاشورای مزینان می باشد.

8- آب انبارها:

چندین آب انبار قدیمی که معماری برخی از آنها به سبک آب انبار کاروانسرای صفویه می باشد و برخی دیگر معماری ویژه ای دارند در صحرای مزینان وجود دارد.این آب انبارها طی قرون گذشته سیراب کننده تشنگان راه ابریشم و کویر بزرگ ایران بوده است. نام برخی از این آب انبارها عبارتست از: حوض عرب، حوض زهرا، حوض کوثر.

9- ارگ مزینان (آقا بیگ):

ارگ مزینان یکی از مراکز حکومتی در دوره های قاجاریه و قبل از آن بوده است.معماری حاکم بر آن شامل دیوارهای بسیار بلند به ارتفاع 8 متر و عرض بیش از 2 متر بوده که بنا بر گفته ها امکان استفاده از گاری بر روی این دیوارها وجود داشته است،که این خود نمایانگر عظمت این دیوارها می باشد.تمام آثار باستانی درون ارگ به جز دیوارهای بلند اطراف آن تخریب شده است و هیچگونه اثری از نقشه دارالحکومه و منازل داخل ارگ وجود ندارد.این دیوارهای بلند نشان دهنده وجود ناامنی در منطقه بوده است.در حدود صد سال پیش،اقوامی از ترکمن ها به این منطقه یورش می آورند و کلیه اموال و احشام مردم منطقه را به غارت میبرند و تمام کسانی را که در مقابلشان مقاومت می کردند را به قتل می رساندند.اما در مقابل دلاوران مزینان شکست خورده و هرگز به درون ارگ مزینان راه نیافتند.ارگ بزرگ مزینان در مسیر جاده ابریشم و به عنوان دروازه ورودی به آسیای میانه، افغانستان و هندوچین، ساخته دست سرداران بزرگ ایرانی به عنوان دژ تسخیر ناپذیر سرحدات شرقی ایران و سرحدات غرب خراسان بوده است.

10- تپه بلقیس:

در فاصله یک کیلومتری شمال غرب مزینان، تپه ای به ابعاد 100 متر مربع موجود است که به پشته بلغوز(بلقیس) مشهور است.از قدمت واقعی آن خبر موثقی در دست نیست.اما برخی امکان تعلق این محل را به ملکه سبا "بلقیس" در زمان زمامداری حضرت سلیمان منتفی نمی دانند.برخی اهالی محل معتقدند که درون این تپه باستانی اشیاء گرانبها وجود دارد که طی چندین سال اخیر تعدادی از اشیاء ذی قیمت آن (پارچ طلا،سکه و ...) توسط عناصر  غیر مسئول از زیر خاک خارج شده و به فروش رسیده است.اشیاء دیگری نظیر سفالهای خاکستری رنگ نیز از این محل استخراج گردیده که قدمت آنها به هزاره های اول میرسد.طی سالیان اخیر به علت عبور آب کشاورزی از اطراف این تپه باستانی، این محل به ندرت کوچک و کوچکتر شده است.فقط چندی پیش از سوی سازمان میراث فرهنگی به دور این تپه سیم خاردار کشیده شده است که این نوع حراست از آثار باستانی، نمیتواند جلو تخریب و احتمالا سرقت آثار باستانی موجود در آن را بگیرد.

منبع:کتاب"مزینان,عشق آبادی کوچک"

عکس:محسن مزینانی

/ 2 نظر / 133 بازدید
مهدی تاج مزینانی

با سلام و عرض خسته نباشید . آقا محسن زحمت بکشید عکس بقیه آثار تاریخی رو هم تو قسمتهای مربوطه بذارید . ممنون از ذوقی که به خرج دادین . یا علی

علی مزینانی

باسلام بایدبگم دمت گرم جالب ودیدنی بود بازهم از آوردن منابع غفلت شده آقامحسن کیفیت عکسها هم خیلی خوب است