مزینان در کتب تاریخی

در این قسمت به مطالبی که در کتب مختلف و معتبر تاریخی در مورد مزینان آورده شده است می پردازیم:

1- سفر امام هشتم(ع)

یکی از بزرگترین افتخارات مزینانی ها این است که امام هشتم شیعیان حضرت علی ابن موسی الرضا(ع) در هنگام حرکت از مدینه به مرو از مزینان یا حوالی آن عبور کرده اند، بدیهی است که به دلیل کاملا  رسمی بودن سفر امام رضا (ع) که به دعوت شخص مامون عباسی صورت پذیرفته است ایشان از مسیر های اصلی تردد کاروانها و مراکز حکومتی مامون عباسی عبور نموده اند و مزینان به جهت قرار گرفتن در شاهراه اصلی غرب به شرق یعنی راه ابریشم این افتخار را دارد که پذیرای امام هشتم(ع) بوده باشد.

امام رضا(ع) بنا بر مصلحت مسلمین دعوت مامون را پذیرفت و از مدینه به بصره آمد و از آنجا به فارس که آن وقت شهر ارجان آباد مرکز آن بود، از آنجا به اصفهان و از دشت آهوان و کوه میامی به طرف نیشابور نزول اجلال فرمود و در محل بلاش آباد نیشابور در یک خانه نزول کرد و از آن به قریه حمراء معروف به قدمگاه رفت و آن چشمه آب را پدید آورد که بیش از 12 قرن است اب روان به ساکنین آنجا می دهد.از قدمگاه به سنا آباد در خانه حمیدین حاکم خراسان نزول اجلال کرد و از سنا آباد سرخس و از آنجا به مرو مقر حکومت مامون عباسی هجرت کرد.

محدث قمی در انورالهیه می نویسد که حضرت از اصفهان به قم و پس از قم به فریومد نزدیکی عباس آباد و مزینان و از آنجا به مرو و بعد به سناآباد رفته است.

2-لودیک آدامس آمریکایی

وی در کتاب(meshep and northmtestern iran) که در سال 1918 جمع آوری کرده است، در جلد سوم در مورد مزینان چنین می نویسد:

« دهستان مزینان جمعیتی حدود 5000 نفر دارد که سال 1870 سیلی در مزینان جاری می شود و مزینان را خراب می کند. مزینان توسط 200 مرد حکومتی محافضت می شود. دهستان مزینان شامل روستاهای بهمن آباد، سویز، داورزن، کاهک، نهالدان، آبرود، بیزه، مهر و کلاته مزینان می گردد.دارای 20 برج می باشد. دارای مدرسه علمیه می باشد.درای حمام خوبی است.دارای کاروانسرای بزرگی است که زمان شاه عباس دوم صفوی ساخته شده است.مزینان دارای یگ تلگرافخانه می باشد و در این روستا نزدیک به 3000 رعیت زیست می کنند.»

3-آلفونس گابریل:

دکتر آلفونس گابریل در کتاب خود که مجموعه سفرهای او به صحرای ایران است در فصل 15 آن به نام «خار و چاله» درباره مزینان چنین می نویسد:

« ما در همسایگی از شهر کوچک مزینان دیدن کردیم، جایی که پس از مدتها دوباره امکان یافتیم با دنیای بیرون رابطه برقرار کنیم.چند بار در هفته یک پیک از پست داورزن می آمد و ارتباط را با جاده اصلی تهران – مشهد برقرار میکرد.»

4- سفرنامه ناصر الدین شاه قاجار:

«امروز باید برویم مزینان. از ده داورزن تا مزینان یک فرسنگ سنگین راه است.تا به حال مزینان را ندیده بودم. دیوارش کوتاه است، اما قلعه و برج معتبری دارد.خیلی آباد است.تقریبا 300 خانوار رعیت دارد.اهلش خیلی متمول است و معتبر. کاروانسرای خوبی دارد که می گویند اصلا از بناهای شاه عباس است، اما حاجی علینقی کاشانی تعمیر کرد و خیلی خوب ساخته است.سوای کاروانسراها بناهای خوب دیگر هم دارد، از قبیل آب انبار و بالا خانه، آبش هم از قنات است. به قدر سه سنگ آب دارد.منزل بسیار معتبری است. اسم رئیس تلگراف مزینان میرزاهادی خان است.»

5- لغت نامه دهخدا:

مزینان شهری است خرد به راه ری و اندر وی کشت و زرع فراوان است و نام یکی از دوازده ربع بیهق که شامل کموز، مایان، داورزن، صدخرو، طزر، بهمن اباد، مهر و سویز می باشد. مزینان قصبه ای است مرکز دهستان مزینان، بخش داورزن از شهرستان سبزوار، در ده هزار گزی جنوب داورزن سر راه تهران به مشهد واقع شده است.آبش از قنات است، محصولات آن غلات، پنبه، زیره و شغل مردمش زراعت و دامداری است و مزینان شامل 48 آبادی بزرگ و کوچک است و جمعیت آن حدود 6890 نفر است که عموما زارع و جلگه دارند.

6- محد حسن اعتماد السلطنه:

«از صدخرو چون به طرف شاهرود آیند، اول آبادی مزینان است و راه چهار فرسخ و از مشرق به مغرب و از جلگه هموار و در راه چیزی دیده نمی شود به جز آب انبار و بس.اما مزینان قلعه حالیه، او را چهارده سال پیش که سیل مزینان کهنه را خراب می کند، اهالی ساخته اند و در آن سکنی گزیدند. این قلعه 20 برج دارد، اما قلعه مزینان کهنه 8 برج داشت که چهار تا از آن برقرار است و چهارتای دیگر خراب شده است.قلعه جدید مزینان همان است که «الهیار خان» در زمان فتحعلی شاه ساخته است. مزینانی ها بعد از خرابی سیل مزبور به تجدید عمارت آن پرداختند. حالا قصبه مزینان جای آبادی است و تمام خانه ها حالیه تازه ساز و کاگلین، و کاروانسرا و مدرسه و حمام دارد و مدرسه مزینان از ابنیه جناب«حاجی میرزا ابراهیم شریعتمدار» مجتهد سبزوار است.

در خارج قلعه کاروانسرای آجری از ابنیه عهد شاه عباس ثانی برای قوافل و زوار است و سنگی بالای سر در کاروانسرا نصب است و به خط ثلث در بالای سنگ کتیبه کرده اند:

قال الله تبارک و تعالی:«مثل الذین ینفقون فی سبیل الله کمثل حبه...» الی آخر و به خط نستعلیق نوشته اند:

«باعث بر تحریر این ارقام خیر انجام آنکه در ایام دولت کامکاری اعلیحضرت پادشاه جهانی ضل الله السلطان ابن سلطان مروج الثنی عشر غلام با اخلاص امیر المومنین حیدر،شاه عباس ثانی الصفوی بهادر خان خالدالله ملکه عالی جناب عزت و رفعت شاه مستفی القاب طایف بیت الله الحرام زایر المتمام و حاجی الحرمین الشریفین حاجی محمد صائب ولد مرحمت و مغفرت التفرق فی بحار رحمته ربه الغنی حاجی معین الدین محمد اصفهانی به روح خود هدیه نمود قربه الی الله تعالی.فی سنه اربع و سبعین بعد الف.کتیبه محمد الرضا الامامی.»

لوحی جدید در پایین آن است و در آن نوشته اند:

«بسمه تعالی بانی بر تعمیر و تجدید این بنیاد که خیرات ابدی می باشد، برسید توفیق آثار جناب اشرف الحاج و التجار حاجی علینقی تاجر کاشانی احیا و جاری گردید.(1283)

طول این کاروانسرا از طرف بیرون هفتاد و دو قدم  و عرض شصت و شش قدم است. دو ایوان دارد که یکی از آن رو به بالای مدخل و دیگری در مقابل و در زیر ایوان طرف مقابل اطاق تحتانی می باشد و در هر طرف ایوانها از طرف طول شش حجره و از سمت عرض شش حجره متصل به یکدیگر دارد.

بیرون ایوان در چهار زاویه به آن چهار طویله ساخته شده، مداخل کاروانسرا رو به شمال است. روبروی این کاروانسرا آثار خرابه ای است معروف به کاروانسرای مامونی. از قرار مذکور در عهد خلفای بنی عباس یا در زمان مامون عباسی ساخته شده است.

این بنا بسیار وسیع و با آجر های بسیار بزرگ ساخته شده، آجر های کاروانسرای مامونی عرض آنها 27 سانتی متر و طول آنها 30 سانتی متر و عمق 8 سانتی متر است. این آجرها روی کار به کار رفته اند و در وسط بنا، خشت خام است.

آب مزینان از دو قنات است، یک قنات مزینان که آب وافری دارد و یکی قنات ینگی قلعه( میان قلعه) که به قدر ثلث قنات اولی آب دارد.سکنه مزینان کنونی 300 خانوار است، دارای چاپارخانه و تلگراف خانه است.

منبع: کتاب مزینان عشق آبادی کوچک 

/ 0 نظر / 34 بازدید